Dnia 19 kwietnia b.r. mija 10 lat od śmierci niezwykle ambitnego i pracowitego psychologa dzieci i młodzieży – prof. Ireny Obuchowskiej, która swoje zainteresowania ukierunkowała na problematykę pedagogiki specjalnej, będąc tym samym współtwórcą tej nowej dziedziny psychopedagogiki specjalnej. Jej mężem był wybitny naukowiec, również psycholog kliniczny – Kazimierz Obuchowski (1931-2014), specjalizujący się w zagadnieniach psychologii osobowości, autor wielu książek, m.in.: „Psychologia dążeń ludzkich” (1967), „Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych” (1970).
Obecnie, będąc chyba ostatnim żyjącym pediatrą, współpracującym z Ireną Obuchowską, niech mi będzie wolno podzielić się wspomnieniem o Niej, jako osobie pełnej empatii i troski o nieletnich, w 10 lat po jej śmierci. Irena przez całe życie była związana z Poznaniem. Tu, jako specjalista w zakresie psychologii dzieci i młodzieży, odnosiła sukcesy zawodowe i naukowe, zwłaszcza w dziedzinie psychologii klinicznej i pedagogiki specjalnej.
Psychologię ukończyła w 1956 roku na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (UAM) w Poznaniu. Już w okresie studiów pracowała na oddziale dla dzieci nerwicowych w Cichowie (filia Państwowego Sanatorium dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Kościanie). Po ukończeniu studiów podjęła pracę w Poradni Zdrowia Psychicznego oraz powadziła badania i udzielała konsultacji młodzieży LO Nr 2 w Poznaniu.
W 1964 roku została zatrudniona jako pracownik naukowo-dydaktyczny w Katedrze Psychologii Klinicznej UAM. Dwa lata później uzyskała stopień naukowy doktora nauk humanistycznych w dziedzinie psychologii. Swoje zainteresowania w znacznym stopniu dzieliła także na problematykę pedagogiki specjalnej, dziedziny, którą de facto od podstaw tworzyła. Z jej inicjatywy w 1974 roku na UAM utworzono Zakład Psychopatologii Dziecka i Pedagogiki Specjalnej, którego kierownictwo jej powierzono i którym kierowała do 1994 roku. W tym okresie szczególnie aktywna była jej współpraca z Odziałem Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Kliniki Psychiatrii AM oraz z klinikami i Zakładem Propedeutyki Pediatrii Instytutu Pediatrii w Poznaniu. Obok Jej wykładów i prezentacji dużym zainteresowaniem cieszyły się dyskusje psychologiczno-medyczne dotyczące fizjopatologii dzieci i młodzieży, zwłaszcza okresu dojrzewania, w ramach konferencji naukowych o tej tematyce, organizowanych w Instytucie Pediatrii.
Będąc nauczycielem akademickim habilitowała się w 1975 roku, uzyskując zwyczajowy tytuł docenta. W latach 1977 – 1981 była prodziekanem Wydziału Nauk Społecznych UAM. W 1990 roku otrzymała tytuł profesora nauk humanistycznych w dziedzinie psychologii, a w 1993 roku – profesora zwyczajnego. Jako samodzielny pracownik nauki była promotorem 15 doktoratów z psychologii i pedagogiki. Co najmniej 4 z nich uzyskało tytuł profesora.
Irena Obuchowska była autorką kilku książek. Wśród nich jest np. „Dynamika nerwic. Psychologiczne aspekty zaburzeń nerwicowych dzieci i młodzieży” (1976), „Dziecko niepełnosprawne w rodzinie” (1991), „Drogi dorastania. Psychologia rozwojowa okresu dorastania dla rodziców i wychowawców” (1996). Motywacją do napisania pierwszej z wymienionych i „nieustannym źródłem radości” było uczestniczenie w rozwoju ukochanego syna, któremu poświęciła tę książkę. Napisała także około 200 prac naukowych publikowanych w specjalistycznych czasopismach psychologicznych, pedagogicznych i medycznych, np. Psychiatrii i Psychologii Klinicznej Dzieci i Młodzieży, Psychologii Rozwojowej lub Pediatrii Polskiej. Brała też udział w opracowaniu kilku wydań dwóch podręczników: „Psychologii klinicznej” i „Zarysu pediatrii”. Była członkiem kilku znaczących towarzystw naukowych: Nowojorskiej Akademii Nauk, Międzynarodowej Akademii Rehabilitacji w Wieku Rozwojowym w Monachium oraz Komitetu Nauk Psychologicznych PAN.
Jej aktywność znajdowała wyraz również w działalności społecznej, szczególnie na rzecz dzieci i młodzieży niepełnosprawnej oraz z patologią zachowań. Przez 10 lat (1991-2001) przewodniczyła Radzie Fundacji Pomocy Dzieciom Niesłyszącym „Grześ”. W latach 1993-1997 była członkiem Komisji ds. Sieroctwa Społecznego przy Radzie Ministrów RP. Od 1998 do 2001 pracowała w Zespole ds. Patologii Społecznej wśród dzieci i młodzieży przy Wielkopolskim Kuratorium Oświaty.
W reprezentowanych dziedzinach szeroko rozwijała działalność popularyzacyjną, m.in. w postaci setek felietonów drukowanych w prasie codziennej, np. w „Głosie Wielkopolskim”. Była powszechnie znana i ceniona za łatwość przekazywania podstaw wiedzy psychologicznej. Nie unikała bezpośredniego kontaktu z rodzicami dzieci z pogranicza patologii, udzielając im wskazówek dotyczących postępowania w sytuacjach trudnych.
Wielokrotnie nagradzana odznaczeniami państwowymi: Złoty Krzyż Zasługi (1985), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1993), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2004) oraz ministerialnymi: nagrody MOiSW, MZiOS (za współautorstwo podręczników) i czterokrotnie nagrodę MOiW. Za wybitne osiągnięcia w zakresie popularyzacji nauki otrzymała wyróżnienie honorowe im. Profesora Hugona Steinhausa. Za całokształt pracy UAM uhonorował ją swoim najwyższym odznaczeniem – Palmae Universitatis Studiorum Posnaniensis.
Zmarła 19 kwietnia 2016 roku. Wraz z mężem pochowana na cmentarzu junikowskim w Poznaniu.
Prof. Irena Obuchowska na długie lata pozostanie w pamięci psychologów i pedagogów. Osobiście zapamiętam Ją jako osobę z pogodnym usposobieniem, optymistycznym widzeniem świata, życzliwą wszystkim, czułą i wrażliwą na ludzkie cierpienie, a zwłaszcza rozumiejącą trudne problemy nastolatków, których zawsze i chętnie wspierała swoją wiedzą i życiową radą.
Marian Krawczyński
Poznań, styczeń 2026
Fotografia ze zbiorów Pani Redaktor Doroty Juszczyk
